دوره متوسطه دوم دخترانه - تربت حیدریه
امروز    ساعت:
ویژه ها
Untitled 2
نظر سنجی
مقالات اساتید ---> خشونت { خشونت از کجا نشئت گرفته است؟ چگونه عدّه ای خشونت را می آموزند؟ چگونه باید در برابر خشونت ایستادگی کنیم؟ }

چکیده

خشونت یکی از صفت هایی است که در کنار خصیصه های دیگر چون، نفرت، کینه ورزی، حسادت، تنفّر و حرص و آزمندی و ... غالباً مطلوب و دلخواه آدمی نیست جز این که رنگ دیگری بگیرد مثلا در جایگاه دفاع از حق افراد و جوامع باشد که در این موارد عنوان دیگری به خود می گیرد. خشونت را می توان در ابعاد گوناگون فردی و اجتماعی مورد بررسی قرار داد یا به لحاظ خشونت در محیط های گوناگون خانواده، جامعه و فضای عمومی زندگی مردم، مدرسه و محل تحصیل و محل کار و اداره ها و مؤسسّات یا خشونت در بین جوامع یا در برخورد ملل و دول و حکومت ها نیز این مسئله قابل بررسی و تحلیل است. نویسنده در این مقاله با در نظر گرفتن مسئله خشونت نگاهی گذرا به انسان از طفولیت تا سنین رشد و کمال دارد و این امر را در این مراحل بررسی می کند و بعد در بُعدی وسیع تر به خشونت در خانواده، فضای عمومی شهرها، محله های سکونت، خشونت بین المللی و بین حکومت ها و صف آرایی مستبدانه و همچنین خشونت از منظراسلام و نگاهش به خشونت و کرامت انسانی پرداخته است.

کلید واژه ها :

خشونت، انسان، خانواده، والدین، فرد، جامعه، امنیت، حکومت ها، جنگ ها، اسلام.

مقدّمه:

در بررسی مقوله­ی خشونت یا جرم و خشونت؛ اگر بخواهیم با توجّه به این موضوع، محیط زندگی اشخاص را مورد بررسی قرار دهیم تا ببینیم غیر از عوامل درونی که در ذات انسان است چه عوامل بیرونی ممکن است موجب رفتار پرخاشگرانه یا رفتار خشن و مجرمانه در او شود می توانیم از طفولیّت به سیر زندگی انسان بپردازیم و تا به جوانی و سنین تکامل او برسیم. طفل در محیطی به نام خانواده رشد می کند و به دقّت تمامی اشیا و چیزهای پیرامون دنیای خردسالی خود را مورد کنکاش و وارسی قرار می دهد از تمام چیزهایی که در اطراف اوست از اسباب بازی ها گرفته تا وسایل زندگی محیط خانه؛ از صداهایی که در پیرامون او ایجاد می شود تا بو و رایحه­ای که به مشامش می­رسد از غذاهایی که به او خورانده می­شود تا اشیائی که گاه برای سرگرم کردن او دستش می­دهند و او آن ها را لمس می­کند و حتی مطابق و مناسب رفتار طفولیّت خود خیلی از آن ها را به دهن می­گیرد و مزه می­کند. بنابراین طفل از همان آغاز زندگی با پنج حسّ ظاهری  به دقّت و بلکه با ظرافت تمام محیط خانه و البتّه اماکنی که او با والدینش به آن جا می رود را تجربه می­کند در تجربه ی حسّی برخی اشیا را زُمُخت می­بیند؛ بعضی از بوها او را آزار می­دهد؛ بعض مزه ها برایش تند و ناراحت کننده است و بعضی از رنگ ها ممکن است موجب ترس و تغییر رفتارش گردد و در برابر بعضی صداها نیز ممکن است واکنش خاص نشان دهد که ناشی از ترس و نگرانی است واکنشی که می تواند شکلی از خشونت باشد.

خشونت در لغت و اصطلاح:

خشونت [ خ ُ ن َ ] در لغت (ع مص ) درشتی و زبری . (ناظم الاطباء). ضد نرمی (دهخدا، 1377 : ذیل واژه). خشونت در ادبیّات علوم اجتماعی معانی متفاوتی دارد چنان که فکوهی خشونت را « اِعمال یک نیروی فیزیکی بر یک شی یا فرد یا گروه اجتماعی تعریف می کند »(فکوهی، 1383: 276 ). اما خشونت همواره بازتاب فیزیکی ندارد چنانچه اعزازی از چهار نوع خشونت سخن می گوید : « خشونت بدنی، خشونت روانی، خشونت اقتصادی و خشونت اجتماعی. » (اِعزازی، 1383: 96 ).

خشونت، فرزندان و رفتار والدین:

طفل یا کودکی را در نظر بگیریم که در محیط خانواگی خاصّی در حال رشد است محیطی که زن و شوهر به شدّت اختلاف داشته باشند و هر روز جیغ و فریادِناشی از اختلافات آن دو خشن و زُمُخت و آزاردهنده به گوش این کودک برسد آن چه که چنین کودکی در این زمان با آن مواجه می شود مسائل خاص روحی و روانی است که ذهن و جان و دلش را با دلهره، اضطراب، کینه، نفرت، بیزاری، دلسردی و .... همراهمی­سازد و برای او جز افسردگی و تیرگی روان نتیجه ای نخواهد داشت.

خشونت، فرزندان و امکانات سرگرمی در منزل:

امکاناتی که کودکان دنیای معاصر در محیط زندگی خود با آن ها در ارتباط اند،بسیار متنوّع و گسترده اند.از ساده ترین آن ها یعنی تلویزیون و برنامه های رسمی هر کشور گرفته تا شبکه های ماهواره ای، بازی های یارانه­ای و ویدئویی، تلفن همراه و امکانات جانبی آن و بازی های متفاوتی که در گوشی قابل نصب و استفاده است و استفاده از اینترنت و فضای مجازی گرفته تا سایت های متعدّد و مختلف و کانال های گوناگونی که ممکن است ساعت ها وقت یک کودک یا نوجوان را بگیردو رفتارهای گوناگونی را به او بیاموزد. این امکانات دنیای مدرن نه تنها می­توانند خود به گونه­ی مستقیم در ایجاد خشونت نقش داشته باشند به شکل غیر مستقیم هم می­توانند موجب بروز رفتار پرخاشگرانه و خشن در نوجوانان و جوانان گردند. بسیاری از فیلم هایی که دنیای غرب برای کودکان و نوجوانان ساخته اند ساختارشان همراه با خشونتاست و حتّی غالب بازی های یارانه­ای یا بازی هایی که در تلفن همراه نصب می­شوند به گونه ای ساخته شده اند که کاربر هنگام بازی، از خشونت به عنوان ابزاری برای رسیدن به مرحله­ی نهایی در بازی و در نهایت موفّقیّت در آن، از آن استفاده می­کند. این خشونت ها در چنین بازی هایی نه تنها در روند بازی نتیجه­ی منفی برای کاربران ندارند و کاربران بابت آن ها مورد تنبیه واقع نمی­گردند بلکه مورد تشویق قرار می­گیرند و برای آن ها پاداش هم در نظر گرفته می­شود یعنی بازی به گونه ای است که کاربر با خشونت بیشتر امتیاز بیشتری کسب می­کند تا بتواند به روند بازی ادامه دهد و به نقطه ی پایان و موفّقیّت برسد! بنابراین خشونت برای او در این فضای مجای عادی و بلکه سودمند می­شود و او وقتی وارد فضای واقعی زندگی می شود با همان خشونت عادی و طبیعی شده، زندکی می کند و کم کم همان اعمال و رفتارهای فضای مجازی، خواسته و ناخواسته در حرکات و رفتار او بازتاب پیدا می­کنند از این جاست که در برابر خواسته ی والدین یا دوستان و همسالان خشم و غضب خود را نشان می دهد و گاه هم اعتراف می کند که دست خودش نبود و متوجه نشده که چرا چنین رفتاری از او سر زده است! 

در معرض خشونت قرار گرفتن:

بنابر آن چه که تا این جای کلام از خشونت گفتیم باید گفت "در معرض خشونت قرار گرفتن" می تواند نقش مهمی در " ایجاد خشونت" داشته باشد در یک پژوهش نشان داده شده که « نوجوانان و جوانان در ایالات متحده امریکا هنوز هر سال بیش از شش میلیون مورد از چنین جرائمی را تجربه می کنند .» (جین بی ، 1389 : 25 ). این که چرا نوجوانان و جوانان مایل اند در معرض خشونت قرار بگیرند مثلا به بازی های خشن نرم افزاری روی بیاورند، می تواند ریشه در عوامل زیادی چون افسردگی، سرخوردگی، اضطراب و دلهره، نفرت، کینه و انتقام جویی، خودکم­بینی، حقارت و ... داشته باشد.

بازی های نرم افزاری با ترفند­های خاصّی کاربران را به سمت خشونت می­برند از این نظر که کاربران این نوع نرم افزارها و استفاده کنندگان این نوع بازی ها باید در هنگام بازی، راهبردهای خشونت آمیز را شناسایی و سپس انتخاب کنند بدیهی است که تماشای خشونت به عواطف کودکان، نوجوانان و جوانان صدمات و آسیب های جبران ناپذیری خواهد زد مثلا به طور ناخودآگاه ممکن است رفتارهای خشونت آمیز و پرخاشگرانه از آن ها سر بزند آن ها آن اعمال و رفتارهای خشن را در دنیای مجازی تجربه می کنند و آن را در دنیای واقعی و در روند زندگی خود مرتکب می شوند. امروزه « خشونت نمایشی [یعنی] تلویزیون، اینترنت، بازی های ویدئویی، و ... غالب تری منبع مطالعاتی درباره ی کودکان و نوجوانان است.»(جین بی ، 1389: 25 ).

رابطه­ی خشونت و احساس امنیّت در محیط زندگی:

حضور مردم در عرصه ی عمومی یعنی شکل گیری جامعه ی مدنی. پارک ها، تفرّجگاه ها، سالن های ورزشی، نمایشگاه ها، موزه ها، سالن های تئاتر و سینما و سایر اماکنی که محل اجتماع مردم از اقشار گوناگون یک جامعه است اگر در معرض اعمال و رفتار خشونت آمیز و پرخاشگرانه قرار بگیرند تهدید جدّی برای جامعه ی مدنی است که این امر موجب از هم گسیختگی مردم، پراکندگی اجتماعات و از بین رفتن روابط اجتماعی آن ها می­شود و نتیجه ی اسفناک این گُسست،عدم حضور مردم یا حضور کم رنگ آن ها در اجتماعات است که نتیجه نهایی این امر؛از بین رفتن اتّحاد و یکپارچگی است.

درباره ی امنیّت و جلوگیری از خشونت در فضای عمومی زندگی مردم،علاوه بر این که پلیس می تواند نقش اوّلیّه و اساسی را در ایجاد امنیّت ایفا کند مردم نیز می توانند با اتّکاء به فرهنگ،  باورها و عقاید دینی – مذهبی، کنترل محیط زندگی حود را در دست بگیرند. غالباً فشارهای اجتماعی نقش مؤثّرتری از فشارهای نهادها و سازمان های امنیتی ایفا می کنند.برای همین است که همواره پلیس و سازمان های امنیتی از مردم می­خواهند تا در ایجاد امنیّت یار و یاورشان باشند. وقتی مسئله­ی خشونت در عرصه­ی اجتماع و فضای عمومی شهرها مطرح می­شود نوع دیگری از این مسئله نیز می تواند مورد بررسی قرار گیرد و آن خشونت در محلّه های زندگی مردم یا اماکن مسکونی است.

خشونت و اماکن مسکونی:

     خشونت در محله های مسکونی می­تواند به گونه ای دیگر مطرح شود "اسکار نیوتن" سه فاکتور افزایش جرم در محله های مسکونی را چنین برمی­شمرد که می­توان در طرح مسئله­ی خشونت نیز به آن ها استناد کرد. « بیگانگی: مردم همسایگان خود را نمی­شناسند. عدم وجود نظارت: مکان های وقوع ؛ ارتکاب جرم را به راحتی و بدون آنکه مجرم دیده شود ممکن می سازند. دسترس بودن راه فرار: امکان ناپدید شدن مجرم از صحنه ی جنایت ... » (به نقل از: مدیری، 1385 : 16 ).

با توجّه به نظر اسکار نیوتن درباره نکته­ی اوّل باید گفت آنچه از خشونت و جرم در محله های مسکونی امروز گفته می­شود ریشه در نوع زندگی انسان معاصر دارد نوع فرهنگ و آداب و معاشرت انسان معاصر بستر را برای بسیاری از خشونت ها و رفتارهای پرخاشگرانه مهیّا ساخته است در حالی که در زندگی مردم قدیم محلات کوچک بودند و مردم نسبت به هم شناخت و آگاهی کامل داشتند فرزندان یکدگر و حتی بستگان و آشنایان همسایگان خود را نیز می­شناختند بنابراین اگر بیگانه­ای در محل مسکونی یا محلّه­ی زندگی شان حضور پیدا می­کرد سریع شناسایی می­شد. در چنین محیطی جایی برای خشونت یا وقوع جرم باقی نمی­ماند. این شناخت و آگاهی خانواده ها نسبت به یکدیگر نوعی حُجب و حیا و شرم و آزرم در نوجوانان و جوانان ساکن آن محلّه ها نیز به وجود می آورد تا آن ها در محل زندگی خود دست به خشونت یا رفتار پرخاشگرانه نزنند یا حتی اگر چنین رفتارهایی از شخصی بیگانه سر بزند باعث می شد همین جوانان با تعصّب و غیرتی که نسبت به محل زندگی خود پیدا می­کرده اند در برابر آن ناهنجاری های بایستند و آن را خنثی کنند.

 

 

تأمّل و بازکاوی در مقوله­ی خشونت:

وقتی از خشونت سخن به میان می­آید باید با درنگ و تأمّل به مسئله نگاه کرد آیا می­شود در همه جا تساهُل را به کار بست؟ تساهلی که در معنی "سهل انگاری و کوتاه آمدن" باشد مثلا آیا می­شود در برابر هجوم دشمنان تساهل داشت و کاری نکرد؟ آیا دفاع و شمشیر به دست گرفتن و ایستادگی در برابر دشمن و به ناچار کشتار و قتل عام متجاوز "خشونت" نام می­گیرد؟آیا کشتن دشمنان متجاوزرفتاری غیرانسانی است؟ آیا شکنجه­ی مجرمان و خلافکاران، خشونت و پرخاشگری است؟ آیا تنبیهات بدنی، حبس در سلول های تنگ و تاریک، غُل و زنجیر بستن به دست و پای زندانیان، به کارگیری ابزارهای دردآور، بازجویی زیر تهدید و فشار، زندان انفرادی و ... از موارد خشونت و رفتار غیرانسانی محسوب می شوند؟

تعریف بین المللی خشونت:

سازمان های مختلف بین المللی در تعریف رفتار غیر انسانی بسیار کلّی گویی کرده اند و از ارائه­ی تعریفی که زوایای این مسئله را روشن سازد خودداری نموده اند. در تعریف رفتار غیر انسانی گفته اند: « شکنجه و رفتار یا مجازات خشن و غیر انسانی و یا تحقیر کننده » (راعی، 1379: 208 ).اگر بحث از مجازات باشد یکی از اصولی که در قوانین ملّت ها و جوامع بدان پایبندند این است که "مجازاتِ ظالمانه، غیر انسانی و تحقیر آمیز ممنوع است" باز می بینیم این مطلب هم بسیار کلّی است. چه کسی می تواند روشن کند که چگونه مجازاتی ظالمانه، غیر انسانی و تحقیر آمیز است و کدام نوعش این گونه نیست؟ اما اگر بخواهیم این مسئله را با توجه به احکام اسلام مورد بررسی قرار دهیم باید گفت در اسلام « تسامح و تساهل به معنی سهل انگاری در اجرای حدود الهی یا کوتاه آمدن و مدارا کردن» پذیرفتنی نیست.

از یک دیدگاه «خشونت را به انواعی تقسیم می کنند : 1) خشونت سیاسی؛خشونتی که از جانب گره های دخیل در تعارض های سیاسی نسبت به مخالفان خویش است. 2) خشونت مذهبی؛ هرگاه آسیب زدن و صدمه وارد کردن ناشی از اعتقادات مذهبی باشد 3) خشونت نژادی ؛ هرگاه گروه های متعارض یا حتی اشخاص صرفاً به دلیل مسائل نژادی به دیگران آسیب برسانند» (راعی، 1379: 1216-215 ).

اسلام و مسئله­ی خشونت:

در اسلام؛ افراد در برابر خشونت و رفتار پرخاشگرانه و در بُعد وسیع تر جرم و جنایت نمی­توانند بی تفاوت باشند اگر مسلمانان در محیط زندگی خود با اموری منافی عفّت و احکام شرع مواجه شوند، وظیفه دارند به "امر معروف و نهی از منکر" بپردازند آن گونه در سوره آل عمران آیه­ی 114 قرآن آمده است:«یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ» یا اگر ببینند دشمن به میهن و مملکت آن ها در حال تجاوز و ویرانگی است وظیفه دارند سلاح به دست بگیرند و به فریضه ی "جهاد"روی بیاورند در قرآن کریم نیز در این باره آیان فراوان آمده است از جمله در آیه ۷۵ سوره نساء می فرماید: «وَمَا لَکُمْ لاَ تُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاء وَالْوِلْدَانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْیَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنکَ وَلِیًّا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنکَ نَصِیرًا؛ و چرا شما در راه خدا [و در راه نجات] مردان و زنان و کودکان مستضعف نمی‌‏جنگید همانان که می‌گویند پروردگارا ما را از این شهرى که مردمش ستم‌‏پیشه‏‌اند بیرون ببر و از جانب خود براى ما سرپرستى قرار ده و از نزد خویش یاورى براى ما تعیین فرما » در این زمینه هیچ عقل و شعوری حفظ ناموس و دفاع از وطن و ایستادگی در برابر دشمن متجاوز را عمل خشونت آمیز و پرخاشگرانه به حساب نمی­آورد چرا که به حکم عقل باید در چنین مواردی با قاطعیّت از خشمی که خدا در ما به ودیعه گذاشته به بهترین نحو استفاده کنیم و در برابر متجاوزان ایستادگی کرد. 

 

 

خشونت، انسان و کرامت انسانی:

این اصل که "انسان باید کرامتش حفظ شود" مبنای ارزش و احترام او به عنوان اشرف مخلوقات است. این انسان به عنوان یک فرد خود را جامعه پذیر کرده است و کسی که وارد یک جامعه می شود موظّف است تابع قوانینی باشد که در آن جامعه وضع شده است و اگر بخواهد دست به اموری بزند که خلاف قانون باشد در چنین زمانی او خودش کرامت و ارزش و احترام خود را به خطر انداخته است پس ایرادی بر قانون بشری یا الهی نیست و نمی توان بر مجازات ها خُرده گرفت. این که بگویند چرا سنگسار، چرا حبس، چرا قطع دست یا چرا اعدام و ..  و بگویند این ها مصادیق خشونت است -که نیست- چون این موارد قوانین جاری یک مملکت است و کسانی که تابع مملکتی اند که دارای چنینی قوانین بشری یا الهی اند در حقیقت از چینین قوانینی آگاه اند پس نباید کاری کنند که دچار چنین مجازات هایی گردند.

خشونت و جنگ های بشری:

نوع دیگری از خشونت ها به جنگ ها باز می­گردد. در بررسی مسئله­ی خشونت و جنگ های بشری، می­بینیم ریشه­ی غالب این جنگ ها صرفاً اختلافات و تعصّبات دینی و مذهبی یا حتّی قومی و نژادی نبوده است بلکه بیشتر حسّ سیاهِ افزون خواهی و غلبه و برتری جویی است که حکومت ها و در نهایت ملت ها را به جان هم می اندازد چون در همین دنیای معاصر در بسیاری از کشورها و ممالک، مردم مختلفی با زبان ها و ادیان گوناگون در کنار هم زندگی مسالمت آمیر و آرامی دارند.

نتیجه:

خشونت رابطه­ی مستقیمی با خصلت هایی چون کینه، حسرت، رقابت، حسادت، نفرت، حس انتقام جویی، طمع و افزون خواهی دارد در بررسی علل و عوامل بسیاری از خشونت ها یکی از این خصلت های ناروا را می توان یافت و تا آدمی نتواند بر این خصیصه های ناشایست غبله کند به یقین نمی تواند دنیایی عاری از خشونت داشته باشد. به طنز یا به جد می­گویند : " خدا انسان را آفرید و انسان توجیه" را! آری همین انسان بسیاری از رفتارهای خشونت آمیز خود را توجیه می کند. کینه جویی می کند تا آرام شود؛ نفرت او موجب می شود به بدترین رفتارهای خشونت آمیز و پرخاشگرانه روی بیاورد؛آن چه را نمی پسندد و خوش نمی دارد، شر قلمداد می کند و در نهایت بر او می­تازد که شرارت را باید از بین برد؛ در روند یک سیر رقابتی با خشونت وارد عمل می شود تا بر رقیب غلبه کند؛ زخم خورده است، برای تشفّی و تسلّی دل جراحت یافته­ی خود، انتقام جویی می­کند؛ امّا برخی از خشونت ها به خصلت های ناروای انسانی یا به قولی به امور باطنی و درونی انسان باز نمی­گردد، مربوط به مسائل بیرونی است مثلاً ریشه در فقر، فحشا، بی عدالتی و نابرابری اجتماعی دارد در این موارد وضع به گونه ای دیگر است دولت ها و حکومت ها در این موارد وظایف سنگینی دارند آن ها باید بتوانند با تصمیم درست و برنامه های اصولی راهکارهای مناسب بیابند و عوامل این نوع خشونت ها را از بین ببرند.

در باب خشونت و جنگ های بشری نیز باید گفت تأمّلات و پژوهش ها نشان می­دهد که غالب جنگ های بشری ریشه در افزون خواهی، حسّ سلطه جویی و استثمار عدّه ای خاص بر گروهی کثیر دارد گروهی که از نظر قدرت ضعیف اند کشورهایی که از نعمت های خدادای و طبیعی خوبی برخوردارند و همین نعمت ها موجب شده تا استثمارگران گرگ صفت و زورمدار،دهان به شَرَه و طمع بگشایند از این رو حق این گروه مظلوم است تا در برابر آن ها مبارزه کنند و این، مبارزه با خشونت است نه خشونت. پایان سخن این که انسان در وجود خود خصلت هایی دارد که اگر نتواند بر آن ها غلبه کند خشونت و پرخاشگری او حتمی است در محیط اجتماعی او نیز همواره مسائلی است که که او را به سمت و سوی خشونت و پرخاشگری می برد در یک نگاه وسیع تر می توان به این نکته­ی مهم رسید که همواره در طول تاریخ قدرت مداران وجود داشته اند و صف کشی ظالم و مظلوم را پایانی نبوده است و تا دنیاست و انسان باقی است و نعمت های این جهانی وجود دارد؛انسان، این موجود آزمند، برای ادامه­ی بقای خود و بلکه به سبب افزون خواهی، دست تعدّی به منابع و منافع دیگران دراز خواهد کردو ستمدیدگان را نیز چاره ای جز مقابله و مقاومت در برابر خشونت ها نیست!

منابع و مآخذ :

قرآن کریم

1- اِعزازی، شهلا (1383). خشونت خانوادگی- خشونت اجتماعی، مجموعه مقالات آسیب های اجتماعی ایران، انجمن جامعه شناسی ایران، تهران: انتشارت آگه

2- جین بی، فانک (1389)؛ آیا در معرض خشونت قرار گرفتن منجر به حسّاسیّت زدایی از خشونت می شود ؟ ؛ سیاحت غرب، شماره 88 : صص 24 تا 30 .

3-دهخدا، علی اکبر(1377)؛ لغت نامه، چ دوّم، دوره­ی جدید، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

4- راعی، مسعود (1379)، خشونت و کرامت انسان، کتاب نقد، بهار و تابستان، شماره 14 و 15: صص 206 تا 237

5- فکوهی، ناصر (1383)؛ انسان شناسی شهری، تهران ، نشر نی.

6- مدیری، آتوسا (1385)، جرم و خشوت و احساس امنیّت در فضاهای عمومی شهرها، رفاه اجتماعی، پاییز، شماره 22: صص 9 تا 28 .

نویسنده:

 معصومه وفایی نیا ؛ دبیر زبان و ادبیّات فارسی؛ تربت حیدریّه

 

عالي بسيارخوب متوسط ضعيف

اين سايت تا كنون 539950 بازديدكننده داشته است
© تمامی حقوق این پایگاه
متعلق به موسسه فرهنگی آموزشی
امام حسین علیه السلام می باشد